Fibrodisplazi Ossifikans Progresif (FOP): Nadir Bir Genetik Hastalığın Patogenezi ve Klinik Özellikleri

Fibrodisplazi Ossifikans Progresif (FOP), insan vücudunda normalde kemikleşmemesi gereken kas, bağ ve tendon gibi yumuşak dokuların zamanla kemik dokusuna dönüşmesiyle karakterize son derece nadir bir genetik hastalıktır. Hastalık, ilerleyici bir seyir izler ve bireylerde hareket kısıtlılığına, deformitelere ve yaşam kalitesinde ciddi düşüşe neden olur.

Genetik Mekanizma

FOP’un nedeni, ACVR1 (Activin A Receptor Type I) geninde meydana gelen tek nükleotid değişimidir. Bu gen, kemik gelişiminde görev alan “kemik morfojenetik protein (BMP)” sinyal yolunun önemli bir bileşenini kodlar. Varyasyon sonucunda reseptör, fizyolojik koşullarda dahi sürekli aktif hale gelir ve kontrolsüz kemik oluşumuna yol açar.

En sık gözlenen varyasyon, c.617G>A (p.R206H) varyantıdır. Bu varyasyonun etkisiyle, vücudun onarım mekanizması yanlış yönlendirilir ve herhangi bir travma, enjeksiyon veya inflamasyon süreci kemikleşmeyi tetikler. Böylece zaman içinde yumuşak dokular içinde “heterotopik kemik” alanları gelişir.

Klinik Bulgular ve Hastalığın Seyri

FOP genellikle doğumda ayak baş parmaklarında görülen şekil bozukluğu ile kendini belli eder. Bu bulgu, hastalığın erken dönem tanısında önemli bir ipucudur. Çocukluk döneminde omuz, boyun veya sırt bölgelerinde ağrılı şişlikler ortaya çıkar. Bu şişlikler inflamatuar bir süreç gibi başlasa da kısa sürede sertleşerek kemikleşmeye dönüşür.

Hastalık ilerledikçe omurga, göğüs kafesi ve çene gibi bölgelerdeki hareket kısıtlılığı belirginleşir. Son evrelerde solunum zorlukları, beslenme güçlükleri ve immobiliteye bağlı komplikasyonlar gelişebilir.

Cerrahi girişimler, kas içi enjeksiyonlar veya biyopsiler kesinlikle önerilmez, çünkü bu işlemler yeni kemik oluşumunu hızlandırabilir. Bu nedenle tanı konmadan yapılan cerrahi müdahaleler, hastalığın ilerlemesini dramatik biçimde artırabilir.

Tanı Yöntemleri

Tanı, klinik gözlemler ve genetik analizle konur. Tipik klinik bulgular — doğumsal parmak deformitesi ve travma sonrası kemikleşen şişlikler — çoğu vakada tanı için yeterlidir. Radyolojik olarak, kas dokusu içinde düzensiz kemik oluşumları izlenir.

Kesin tanı ise ACVR1 genindeki varyasyonun tespiti ile doğrulanır. Erken tanı, gereksiz girişimlerin önlenmesi ve hastalığın yönetiminde büyük önem taşır.

Tedavi ve Yönetim Yaklaşımları

FOP’un günümüzde kesin tedavisi bulunmamaktadır. Tedavi yaklaşımları hastalığın ilerleyişini yavaşlatmayı ve semptomları kontrol altına almayı hedefler.

Akut alevlenme dönemlerinde kortikosteroidler, inflamasyonu baskılamak amacıyla kısa süreli olarak uygulanabilir. Ağrı kontrolü için analjezikler ve antiinflamatuvar ilaçlar kullanılabilir.
Bazı olgularda bisfosfonatlar kemikleşme sürecini yavaşlatmak amacıyla denenmiştir, ancak etkinlikleri sınırlıdır.

Son yıllarda palovaroten adlı retinoid türevi ilaç, kemik oluşum sürecini düzenleyici etkisi nedeniyle klinik çalışmalarda incelenmektedir. Ayrıca, ACVR1 reseptörünü hedef alan moleküller üzerine yürütülen araştırmalar da gelecekte hastalığın genetik düzeyde kontrol altına alınabileceğini göstermektedir.

Prognoz ve Yaşam Kalitesi

FOP ilerleyici ve kronik bir hastalıktır. Hastalar genellikle ergenlik dönemine kadar kısmi hareket kabiliyetine sahip olur; ancak erişkinlikte omurga ve büyük eklemlerin hareketsiz hale gelmesiyle ciddi kısıtlılıklar oluşur.

Hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak için travmadan kaçınmak, kas içi enjeksiyonlardan uzak durmak ve enfeksiyon riskini azaltmak önemlidir. Multidisipliner bir yaklaşım — ortopedi, genetik, göğüs hastalıkları ve fizik tedavi uzmanlarının birlikte çalışması — yaşam kalitesini artırmada etkilidir.

Sonuç

Fibrodisplazi Ossifikans Progresif, insan biyolojisinde kemik gelişiminin genetik kontrolünü anlamak açısından büyük önem taşıyan, ancak tedavisi halen sınırlı olan bir hastalıktır. Gen düzeyinde yapılan çalışmalar, gelecekte ACVR1 varyasyonunun düzeltilmesiyle bu hastalığın tamamen durdurulabileceği yönünde umut vermektedir.

Erken tanı, uygun hasta yönetimi ve bilinçli klinik yaklaşım, FOP’un neden olduğu geri dönüşümsüz komplikasyonların önlenmesinde temel unsurlardır.

Kaynakça

1. Şimşek E, Binay Ç, Göbüt N. Fibrodisplazi ossifikans progresif: Olgu sunumu. Güncel Pediatri. 2015;13(3):222–226.
2. Tahir Atik, Esra Işık, Hüseyin Onay, İsmihan Merve Tekin, Hüseyin Günay, Ferda Özkinay. Fibrodisplazi ossifikans progresif: Klinik ve moleküler bulgularla klasik bir olgu. Türkiye Klinikleri J Pediatr. 2015;24(4):164–168.
3. Önal M, Demir Bajin MD, Yılmaz T. Fibrodysplasia ossificans progressiva: A case report. Turk J Pediatr. 2014;56(5):561–564.
4. Aksoy B, Esenyel C, Yeşiltepe R, Kara AN. Fibrodysplasia ossificans progressiva: Bir olgu sunumu. Acta Orthop Traumatol Turc. 1998;32(6):539–542.
5. Pignolo RJ, Kaplan FS, Shore EM. Fibrodysplasia ossificans progressiva: Diagnosis, management, and therapeutic horizons. Pediatr Endocrinol Rev. 2013;10 Suppl 2:437–448.

International FOP Association (IFOPA). Understanding FOP. Erişim tarihi: 2025.